สูญเสียความรู้สึกหลังผ่าตัดโครงหน้า เส้นประสาทเสียหายหรือเปล่า?

สวัสดีค่ะ โรงพยาบาลศัลยกรรม 345 (345 Plastic Surgery) ค่ะ

เมื่อหาข้อมูลเกี่ยวกับการผ่าตัดโครงหน้า หลายท่านคงเคยได้ยิน

เรื่องราวเกี่ยวกับ "เส้นประสาทเสียหาย" กันมาบ้างไม่มากก็น้อย

โดยเฉพาะอย่างยิ่งบริเวณกระดูกขากรรไกรล่าง

เป็นจุดที่มีเส้นประสาทรับความรู้สึกพาดผ่านอยู่

จึงทำให้หลายคนกังวลว่าหลังผ่าตัดความรู้สึกจะชาลงหรือไม่

หรือความเปลี่ยนแปลงนี้จะคงอยู่ตลอดไปหรือเปล่า

ในวันนี้ เราจะมาเจาะลึกกันว่าเส้นประสาทที่ต้องระมัดระวัง

ในการผ่าตัดโครงหน้ามีอะไรบ้าง

รวมถึงอาการชาและอาการน้ำลายไหลที่อาจเกิดขึ้นหลังผ่าตัด

มีความเกี่ยวข้องกับเส้นประสาทอย่างไร

Q. ระหว่างผ่าตัดโครงหน้า เส้นประสาทอาจบาดเจ็บได้ไหม?

ภายในกระดูกขากรรไกรล่างจะมีเส้นประสาท

ที่เรียกว่า Inferior alveolar nerve (เส้นประสาทไอเอเอ็น) ทอดผ่านอยู่ค่ะ

เส้นประสาทนี้เริ่มต้นจากฐานสมอง

ลอดเข้าสู่ด้านในของขากรรไกรล่าง

ทอดผ่านแนวกระดูกขากรรไกร

และโผล่ออกมาภายนอกผ่านรูเปิดบริเวณด้านหน้า

โดยทั่วไป เส้นประสาทสามารถแบ่งออกได้เป็นเส้นประสาทรับความรู้สึก (Sensory nerve),

เส้นประสาทสั่งการที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อ (Motor nerve)

และเส้นประสาทที่มีทั้งสองหน้าที่ผสมกัน

ในบรรดาเส้นประสาทเหล่านี้ Inferior alveolar nerve

ทำหน้าที่รับความรู้สึกค่ะ

ดังนั้น หากเกิดปัญหากับเส้นประสาทนี้

อาจทำให้ความรู้สึกบริเวณฟัน เหงือก และรอบริมฝีปาก

ในข้างเดียวกันลดลงได้ ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและขอบเขตที่ได้รับผลกระทบ

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ขอบเขตของการเปลี่ยนแปลงด้านความรู้สึก

อาจแตกต่างกันไปตามตำแหน่งที่เส้นประสาทได้รับผลกระทบ

หากเส้นประสาทได้รับผลกระทบจากภายในกระดูกขากรรไกร

อาจส่งผลต่อความรู้สึกในบริเวณที่ค่อนข้างกว้าง ตั้งแต่ฟัน เหงือก ไปจนถึงริมฝีปาก

แต่หากได้รับผลกระทบในตำแหน่งหลังจากที่โผล่ออกมาจากกระดูกแล้ว

ความรู้สึกส่วนใหญ่จะลดลงเฉพาะบริเวณริมฝีปากเท่านั้น

ด้วยเหตุนี้ ในการผ่าตัดขากรรไกร

เส้นประสาทที่สำคัญที่สุดที่ต้องตรวจสอบและระวังรักษาไว้

ก็คือ Inferior alveolar nerve นั่นเองค่ะ

Q. นอกจากเส้นประสาทรับความรู้สึกแล้ว

มีเส้นประสาทอื่นที่ต้องระวังอีกไหม?

นอกจาก Inferior alveolar nerve ที่รับความรู้สึกแล้ว

Facial nerve (เส้นประสาทใบหน้า) ที่ควบคุมการเคลื่อนไหวก็ต้องระมัดระวังเช่นกันค่ะ

เส้นประสาทใบหน้านี้ทำหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหว

ของกล้ามเนื้อต่าง ๆ ที่ใช้แสดงสีหน้า

โดยจะทอดออกมาจากหลังใบหู ผ่านบริเวณต่อมน้ำลายพาโรติด (Parotid gland)

แล้วแตกแขนงออกเป็นหลายกิ่ง

ส่วนหนึ่งที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษในการผ่าตัดขากรรไกร

คือแขนงที่เรียกว่า Marginal mandibular branch ค่ะ

เส้นประสาทกิ่งนี้เกี่ยวข้องกับการทำงานของกล้ามเนื้อที่ดึงมุมปากลง

หากได้รับผลกระทบ การขยับของกล้ามเนื้อดังกล่าวอาจลดลงได้

ทำให้เวลายิ้มหรือแสดงสีหน้า

ริมฝีปากหรือมุมปากอาจดูไม่เท่ากันชั่วคราวได้ค่ะ

ในระหว่างขั้นตอนการผ่าตัดผ่านทางช่องปาก

หากตำแหน่งการกรีดไม่เหมาะสม หรือเครื่องมือผ่าตัดลงลึกเกินไป

ในทางทฤษฎีแล้วอาจมีโอกาสกระทบต่อแขนงขนาดใหญ่

ของเส้นประสาทใบหน้าได้เช่นกัน

อย่างไรก็ตาม ในความเป็นจริงกรณีเช่นนี้เกิดขึ้นได้ยากมากค่ะ

Q. ถ้าความรู้สึกชาลงหลังผ่าตัด

แปลว่าเส้นประสาทเสียหายใช่ไหม?

แม้จะรู้สึกชาทันทีหลังการผ่าตัด

แต่ไม่ได้หมายความว่าเส้นประสาทเสียหายเสมอไปค่ะ

เนื่องจากเส้นประสาทเป็นเนื้อเยื่อที่บอบบางและไวต่อความรู้สึกมาก

แม้ว่าจะไม่มีการบาดเจ็บโดยตรงในระหว่างผ่าตัด

แต่เพียงแค่การถูกดึงรั้งเบา ๆ ระหว่างการเลาะแยกเนื้อเยื่อรอบข้าง

หรือระหว่างการตรวจเช็กตำแหน่งเส้นประสาท

ก็สามารถทำให้การทำงานลดลงชั่วคราวได้แล้วค่ะ

ในความเป็นจริง เพื่อปกป้องเส้นประสาทระหว่างการผ่าตัด

ศัลยแพทย์จะระบุตำแหน่งของเส้นประสาทอย่างแม่นยำ

ผ่าตัดหลีกเลี่ยงแนวเส้นประสาท

และก่อนเสร็จสิ้นการผ่าตัด ก็จะทำการตรวจเช็ก

สภาพของเส้นประสาทซ้ำอีกครั้งหนึ่งค่ะ

ในขั้นตอนการระบุตำแหน่งและปกป้องเส้นประสาทโดยตรงเช่นนี้

เส้นประสาทอาจถูกดึงรั้งได้ในระดับหนึ่ง

จึงทำให้รู้สึกชาหรือไม่ค่อยรู้สึกได้ในช่วงแรกหลังผ่าตัด

อย่างไรก็ตาม หากตัวเส้นประสาทไม่ได้รับการบาดเจ็บโดยตรง

อาการชาชั่วคราวเหล่านี้ก็มักจะค่อย ๆ ฟื้นตัวดีขึ้น

ตามกาลเวลาค่ะ

ดังนั้น จึงไม่จำเป็นต้องกังวลว่าการสูญเสียความรู้สึกทันทีหลังผ่าตัด

จะหมายถึงเส้นประสาทเสียหายถาวรเสมอไปค่ะ

Q. อาการน้ำลายไหลหลังผ่าตัดโครงหน้า

เกี่ยวข้องกับเส้นประสาทด้วยไหม?

หลังการผ่าตัดโครงหน้า บางท่านอาจมีความกังวล

เมื่อพบว่ามีน้ำลายหรือน้ำไหลออกมาโดยไม่รู้ตัว

อาการน้ำลายหรือน้ำไหลออกมาเช่นนี้เรียกว่า Drooling (น้ำลายไหลยืด)

โดยปกติแล้ว การที่เราไม่ทำน้ำลายหรือน้ำไหลออกมานั้น

เกิดจากการทำงานร่วมกันของ 2 กลไกหลักค่ะ

กลไกแรกคือ การเกร็งกล้ามเนื้อรอบริมฝีปาก

เพื่อปิดปากให้สนิท ป้องกันไม่ให้สิ่งที่อยู่ในปากไหลออกมาภายนอก

กลไกที่สองคือ การที่ประสาทรับความรู้สึกรับรู้ได้ว่า

เริ่มมีน้ำลายหรือน้ำไหลมาที่บริเวณริมฝีปาก

แล้วจึงดูดกลับเข้าไปในปาก

พร้อมทั้งออกแรงที่ริมฝีปากเพื่อกักเก็บไว้

แต่หากความรู้สึกบริเวณดังกล่าวลดลง

เราอาจไม่สามารถรับรู้ได้อย่างชัดเจนว่ามีน้ำลายหรือน้ำค่อย ๆ ไหลออกมาที่ริมฝีปาก

ในทางตรงกันข้าม หากแขนงเส้นประสาทใบหน้าที่ควบคุม

การเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อรอบริมฝีปากได้รับผลกระทบ

แรงในการปิดริมฝีปากอาจไม่เพียงพอ

ส่งผลให้น้ำลายไหลออกมาได้เช่นกัน

นั่นคือ อาการน้ำลายไหลหลังผ่าตัดโครงหน้า

อาจเกี่ยวข้องได้ทั้งจากการทำงานลดลงชั่วคราวของเส้นประสาทรับความรู้สึก

หรือการเปลี่ยนแปลงที่เกี่ยวข้องกับเส้นประสาทสั่งการค่ะ

Q. จะลดความเสี่ยงต่อการบาดเจ็บของเส้นประสาท

ในการผ่าตัดโครงหน้าได้อย่างไร?

การป้องกันการบาดเจ็บของเส้นประสาท

ถือเป็นหัวใจสำคัญอย่างยิ่งในการผ่าตัดโครงหน้า

อันดับแรก สำหรับเส้นประสาทที่ทอดผ่านภายในกระดูกขากรรไกร

จำเป็นต้องตรวจสอบและประเมินอย่างละเอียดก่อนผ่าตัดว่า

เส้นประสาททอดผ่านตำแหน่งใดในกระดูก

จากนั้นจึงวางแผนขอบเขตและทิศทางในการตัดกระดูกจริง

เพื่อไม่ให้ล้ำเข้าไปในแนวทางเดินของเส้นประสาท

ส่วนในช่วงที่เส้นประสาทโผล่ออกมาจากกระดูกขากรรไกรแล้ว

จะต้องระมัดระวังไม่ให้เส้นประสาทถูกดึงรั้งมากเกินไป

หรือได้รับผลกระทบจากเครื่องมือผ่าตัด

ดังนั้น การมองเห็นและยืนยันตำแหน่งเส้นประสาทจริงระหว่างผ่าตัด

การผ่าตัดโดยหลีกเลี่ยงเส้นประสาทดังกล่าว

และการตรวจเช็กความสมบูรณ์ของเส้นประสาทซ้ำ ๆ จนเสร็จสิ้นการผ่าตัด

จึงเป็นขั้นตอนที่มีความสำคัญเป็นอย่างยิ่งค่ะ

ทันทีหลังผ่าตัดโครงหน้า ความรู้สึกอาจลดลงชั่วคราวได้

จากการที่เส้นประสาทถูกดึงรั้ง หรืออาการบวมของเนื้อเยื่อโดยรอบ

หากไม่มีความเสียหายโดยตรงต่อตัวเส้นประสาท

อาการจะค่อย ๆ ฟื้นตัวขึ้นตามกาลเวลา

จึงจำเป็นต้องเฝ้าดูอาการอย่างต่อเนื่องค่ะ

หากท่านมีข้อสงสัยเพิ่มเติมเกี่ยวกับการผ่าตัดโครงหน้า

สามารถติดต่อสอบถามได้ที่ โรงพยาบาลศัลยกรรม 345 (345 Plastic Surgery) นะคะ 💙

ขอบคุณค่ะ 😉

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ความรู้สึกชาหลังผ่าตัดโครงหน้า หมายถึงเส้นประสาทเสียหายใช่หรือไม่?

ไม่จำเป็นต้องหมายถึงเส้นประสาทเสียหายเสมอไปค่ะ เนื่องจากเส้นประสาทมีความบอบบางมาก แม้ไม่เกิดความเสียหายโดยตรง แต่แรงดึงรั้งระหว่างเลาะเนื้อเยื่อหรือขณะปกป้องเส้นประสาทก็อาจทำให้การทำงานลดลงชั่วคราวได้ หากไม่มีการบาดเจ็บที่ตัวเส้นประสาท จะค่อย ๆ ฟื้นตัวได้เองตามเวลาค่ะ

เส้นประสาทรับความรู้สึกที่ต้องระวังที่สุดในการผ่าตัดกรามคือเส้นใด?

คือ Inferior alveolar nerve ที่ทอดผ่านด้านในของกระดูกขากรรไกรล่างค่ะ เส้นประสาทนี้ทำหน้าที่รับความรู้สึก หากได้รับความเสียหายอาจทำให้ฟัน เหงือก และบริเวณริมฝีปากข้างนั้นมีอาการชาได้ จึงต้องระบุตำแหน่งและปกป้องอย่างระมัดระวังที่สุด

หลังผ่าตัดโครงหน้า มุมปากหรือการแสดงสีหน้าอาจดูไม่เท่ากันได้ไหม?

สามารถเกิดขึ้นได้ชั่วคราวค่ะ หาก Marginal mandibular branch ซึ่งเป็นแขนงของเส้นประสาทใบหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหวได้รับผลกระทบ กล้ามเนื้อที่ดึงมุมปากลงอาจทำงานลดลง ทำให้เวลายิ้มหรือแสดงสีหน้าดูไม่สมมาตรได้ชั่วคราว

ทำไมหลังผ่าตัดโครงหน้าจึงมีอาการน้ำลายหรือน้ำไหลออกมาโดยไม่รู้ตัว?

เกิดจากความรู้สึกที่ชาลงหรือการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อริมฝีปากที่เปลี่ยนไปค่ะ เมื่อริมฝีปากชาจนไม่รับรู้ว่ามีน้ำลายไหล หรือกล้ามเนื้อปิดปากยังไม่มีแรงพอ อาจทำให้เกิดภาวะน้ำลายไหล (Drooling) ได้ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นอาการชั่วคราว

มีวิธีป้องกันหรือลดความเสี่ยงต่อการบาดเจ็บของเส้นประสาทอย่างไร?

ต้องอาศัยการวินิจฉัยอย่างละเอียดก่อนผ่าตัดและการตรวจเช็กจริงระหว่างผ่าตัดค่ะ โดยก่อนผ่าตัดจะตรวจแนวทางเดินของเส้นประสาทเพื่อวางแผนตัดกระดูกไม่ให้โดนเส้นประสาท และระหว่างผ่าตัดจะตรวจดูเส้นประสาทโดยตรงพร้อมระวังไม่ให้เกิดการดึงรั้งที่มากเกินไปค่ะ